Historijat

NASTANAK I NASELJAVANJE KAKNJA

Kakanj, tipičan industrijski grad u srednjoj Bosni, u Zeničko-dobojskom kantonu, nalazi se na obalama dviju rijeka: Bosne i njene pritoke Zgošće, na putu Sarajevo-Zenica i na 44°07' sjeverne geografske širine i 18°07' istočne geografske dužine. On je mlad grad, starosti nešto duže od sto godina i sa Neumom, Novim Travnikom i još nekima ubraja se u najmlađe gradove u Bosni i Hercegovini. Važniji podaci o njegovoj historiji, nastanku, naseljavanju i razvoju mogu gotovo stati u pamćenje jednoga stogodišnjaka. Svjedoče to i rijetke hronike o gradu.

Poslije završenog rusko-turskog rata (1877–1878), održan je 1878. godine Berlinski kongres na kojem je donesena odluka da nekoliko turskih provincija bude odvojeno od Turske i dato na upravljanje drugim državama, poput Kipra koji je dodijeljen Velikoj Britaniji, te Bosne i Hercegovine koja je dodijeljena Austro-Ugarskoj na upravljanje (1908. Austro-Ugarska će je anektirati).

Nakon zauzimanja Bosne i Hercegovine, austrougarska vlast užurbano počinje graditi putove, željezničke pruge i otvarati rudnike kako bi što više i brže izvozila sirovine iz nje. U to vrijeme na lokaciji današnjega grada Kaknja, tvrde hroničari, nije bilo naselja. Jedino su na Plandištu postojale kuće Bege Jašarspahića, te Miće Dragića i Mile Kajtaza, a na Vardi samo Pendićeva. No, naselja i život ovdje postojali su stotinama, pa i hiljadama godina prije, o čemu svjedoče arheološki materijalni dokazi iz perioda kakanjske neolitske kulture (od 2700. do 2000. godina prije naše ere) iskopani prilikom gradnje osnovne škole „Ivo Lola Ribar“ (danas „Hamdija Kreševljaković“), Doma kulture a kasnije i Islamskog centra.

I u 19. stoljeću u blizini današnjeg grada postojala su veća naselja, nastala u srednjem vijeku, pa i ranije: Zgošća, Donji Kakanj (odrednica donji dodana mu je s nastankom današnjeg grada da bi se razlikovala ova dva toponima), Doboj i Kraljeva Sutjeska, u kojima su već tada živjele neke porodice koje će se nakon otvaranja Rudnika Kakanj zaposliti u njemu, a kasnije i preseliti u novonastalo naselje.

Uska kotlina rijeke Zgošće, stiješnjena između brda, odredila je izgled budućega naselja, a rudnička industrijska pruga uskog kolosijeka, sagrađena 1902. u dužini dva i po kilometra, samo je još više odredila izgled grada. Vrijeme formiranja naselja, njegov izgled i razvoj definirali su praktični Austrougari, budući da je u novootvoreni rudokop, u koji je Zemaljska vlada uložila 445.308 kruna, valjalo dovesti radnike da kopaju ugljen i stambeno ih zbrinuti.

Mada su pripreme za otvaranje prvih jama (Kukača i Lisine) otpočele posljednje godina 19. stoljeća, intenzivnija gradnja naselja uz njih trajala je od 1900. do 1928. godine kada u neposrednoj blizini jama austrougarska uprava podiže zgrade primjerene onom vremenu, poznatije po nazivu kolonije. Riječ kolonija označava naseobinu došljaka na stranoj teritoriji, a kolonisti – kako su se u lokalnom žargonu zvali stanovnici tih zgrada – naseljenike iz druge zemlje ili kraja, to jest stanovnike u kolonijama. Tako i prvo naselje dobi naziv kolonija i bližu odrednicu Gornja Kolonija, koji se zadržao i do danas. Te zgrade po svojoj arhitekturi, koju je u gradnji primjenjivala austrougarska vlast u cijeloj Bosni i Hercegovini, ubrajaju se u tip tadašnje industrijsko-rudarske gradnje karakteristične za cijeli ovaj kraja, zajedno s drugim specifičnim sadržajima koji su pratili nastambe. U početku je građeno samo ono najpotrebnije za stanovanje rudara i rad Rudnika, a potom su na red došli i prateći objekti: ambulanta, škola, direkcija, trgovine, gostionice i drugo, kao i nekoliko privatnih kuća.

             Kolonija – prvo naselje

U svome istraživačkom radu kakanjski porofesor Ađul Šehić, pozivajući se na kazivanja tadašnjih najstarijih stanovnika, navodi da su prve zgrade sagrađene u neposrednoj blizini otvorenih jama, i to na zemljištu zvanom feredža, do tada u vlasništvu stanovnika Zgošće, Popa i Bukovlja. U toj prvoj godini 20. stoljeća na lokaciji od sadašnje katoličke Crkve sv. apostola Petra i Pavlado Vatrogasnog doma, sagrađeno je u nizu sedam zidanih baraka ispred kojih su bile bašte, a iza njih šupe. Nešto kasnije naspram ovih sedam baraka podignute su dvije zgrade s prizemljem i jednim spratom. U tom periodu nikle su 22 rudničke barake sa 131 radničkim stanom, te kuće za činovnike i potčinovnike, kao i 15 kuća za radnike i sedam kuća za samce i četiri za nadzornike. Do 1908. godine iza ovih sedam baraka uslijedila je gradnja nešto više i niže od Vatrogasnog doma novih zgrada, a potom nastaje Srednja Kolonija. Već 1910. godine Kakanj je brojao 546 stanovnika. 

Sljedećih godina nastavljena je gradnja stambenih objekata, ali nizvodno uz Zgošću, i to na njenoj drugoj, lijevoj obali, pa od 1912. do 1914. godine niče Donja Kolonija u dva reda zgrada, jedan uz rijeku, a drugi uz glavnu saobraćajnicu uz koju je već bila željeznička pruga od Rudnika do Željezničke stanice, sagrađene kada i glavna pruga na pravcu Šamac – Sarajevo (1882). Time je najavljeno širenje naselja iz uske zgošćanske kotline ka širem terenu prema rijeci Bosni. Krajem 1920. Kakanj je imao 167 porodičnih i 70 samačkih stanova sa 1.100 stanovnika. Već tada u naselju niču i još neki objekti, primjereni tome vremenu, kao što su pošta, trgovine, vjerski objekti, žandarmerija i slično, nakon što su intenzivno doseljavanje stanovništva i njegov stalni rast za normalno življenje to i nametali.

  Panorama Kaknja 1921. godine kad je naselje nosilo ime Zgošća

Prve trgovačke radnje sagrađene su na lokalitetu današnjeg naselja Albanije, takozvana Audina (mjesto gdje se odlagao otpad od separiranog ugljena) u ulici Mehmeda Skopljaka, a podigli su ih i u njima radili: Katić, Zaimović, Perija, Vuletić, Čehajić, Čorić i dr. Nešto kasnije niču poslovno-stambeni objekti u donjem dijelu naselja: Čoba, Nikolića, Imamovića, Duspera i Damića.

Drugo razdoblje razvoja grada je ono od 1928. do 1945. godine a karakterizira ga daljnje širenje prema rijeci Bosni i njegovo približavanje, pa i spajanje, sa Željezničkom stanicom i Dobojem. Tek u trećoj fazi, nakon Drugoga svjetskog rata, s daljnjim i naglim razvojem Kakanj poprima obrise industrijskog grada; podižu se moderne višespratnice, uređuju ulice, parkovi, spomenici, grade škole i drugi objekti. Rudnik Kakanj se stalno širio, jer je u fazi obnove ratom porušene države potražnja za ugljenom bila velika, te uz njega niču i neka druga preduzeća, prije svih Termoelektrana Kakanj u Čatićima, Ribnica, Centrotrans, ugostiteljsko i građevinsko preduzeće, a sedamdesetih godina i Tvornica cementa Kakanj.

Četvrto razdoblje u razvoju grada je ono nakon 1992. godine, karakteristično po obnavljaju proizvodnih i podizanjem novih stambenih objekata te otvaranjem novih ulica.

                                     Dolazak prvih rudara

 Uporedo s razvojem Rudnika i grada austrougarska vlast je državnim dekretima u Rudnik iz obližnjih mjesta (Kreševa, Fojnice, Zenice, Tuzle), ali i drugih krajeva tadašnje monarhije (Slovenije, Hrvatske, Srbije, Češke, Austrije i Italije) dovodila potrebne radnike: rudare, tehničare, inženjere, zanatlije i službenike. Prvi rudari su bili doseljenici upravo iz tih mjesta i krajeva.

 

Imena 40 rudara zaposlenih u prvim godinama rada Rudnika Kakanj

_________________________________________________________________________________

Prezime i ime radnika Goodina rođenjaMjesto rođenja Godina zaposlenja                                                                                                                                        

___________________________________________________________________________________

Ribičić Marko                                         1846.                     -                         1893.

Ramšak Florijan                                      1852.           Obernsburg                    1885.

Tješo Ivo                                              1856.                    -                         1894.

Knežević Tomo                                       1856.                    -                        1897.

Koščić Stjepan                                        1856.               Zgošća                    1901.

Rupčić Jozef                                           1856.                   -                         1885.

Šimundić Pero                                        1856.               Kreševo                   1901.

Razdrek Anto                                         1857.                Trst                        1901.

Torbara Anto                                         1858.            Fojnica                        1901.

Punboker Izidor                                      1860.                  -                          1901.

Puljić Mijo                                              1860.              Rama                        1901.

Knežević Ilija I                                        1860.                  -                          1897.

Čajdrić Ibro                                            1861.           Zenica                         1898.

Skelo Jozo                                             1861.        Bilmište - Zenica               1901.

Franković Stjepan                                   1861.            Haljinići                        1901.

Nikolić Stjepan                                       1862.            Kreševo                       1901.

Ribičić Anto                                           1862.            Kreševo                       1901.

Dusić Lovro                                           1862.               -                             1892.

Jukić Niko I                                           1864.               -                              1894.

Mandić Stjepan                                      1864.            Haljinići                         1901.

Opačić Juro                                            1864.         Crkvice - Zenica               1910.

Sekerez Anton                                        1864.          Poljska                          1901.

Tomić Šimo                                             1865.             -                               1901.

Šimić Anto                                             1865.            -                                 1901.

Medović Mato                                         1865.         Tešanj                            1901.

Bilela Jakov                                             1856.         -                                    1898.

Turković Stjepan                                     1856.          -                                   1901.

Lukić Niko II                                           1866.          -                                   1901.

Brigić Niko                                             1866.        -                                     1901.

Opačak Ivo                                            1866.        Crkvice-Zenica                   1901.

Kovač Ivo                                              1869.       Kraljeva Sutjeska                1901.

Božić Ivo                                               1869.            Bukovlje                       1901.

Karivan Ilija                                            1870.          -                                   1901

Karivan Ivo                                            1870.                                              1897.

Sikić Ivo                                               1870.            -                                  1901.

Jelačić Niko                                           1870.         Pope                               1901.

Karl Angel                                             1870.         Temeš                             1901.

Marković Ivo                                          1872.           Zenica                           1901.

Jurić Stjepan                                         1873.          Fojnica                            1901.

Kovačević Anto                                      1873.         Zgošća                            1901.

Hodovski Leopold                                  1874.         Čehoslovačka                     1901.

_______________________________________________________

 (Izvor: Arhiv Rudnika i Zemaljske bratinske blagajne u BiH)

 Lokalno stanovništvo s vremenom polako uviđa kako je sigurnija i lakša zarada u Rudniku nego rad na porodičnom imanju, te se počinje zapošljavati u njemu i raditi u jamama na rudarskim poslovima. To je vrijeme kada u ove krajeve počinje prodirati industrijalizacija, a jedan dio ljudi napušta zemljoradnju, doseljava se sa sela u grad postajući proleterima.

To razdoblje u razvoju Kaknja obilježava postepeno nestajanje patrijarhalne porodice u kojoj je nekoliko braće sa svojim porodicoma živjelo u zajednici s roditeljima čineći jedno domaćinstvo, zajednički privređujući i finasirajući se iz jedne kase. Otac, a ako njega nije bilo, onda najstariji sin, vodio je to mnogobrojno domaćinstvo. Mladi ljudi, međutim, napuštaju selo i po cijenu raskida svih veza s roditeljima zapošljavaju se u Rudniku, u kome vide svoju bolju i sigurniju, pa i ljepšu budućnost. Tako je nastala nova klasa ljudi – proletera, koji isključivo žive od svoga rada prodanoga vlasniku ugljenokopa, često po minimalnoj cijeni, a osim stana nemaju ništa drugo.

                                     Rudarski mentalitet

 U tim i takvim društvenim odnosima u Kaknju se, uz porodice već doseljenih rudara, formiraju i nove porodice od domicilnog stanovništva koje se iz obližnjih sela doseljava u nova naselja; na popisu kakanjskih rudara pojavljuju se nova prezimena, pa se pored katoličkih, pravoslavnih i jevrejskih sve više susreću i muslimanska. U svakodnevnim odnosima na poslu miksaju se različite navike, običaji, kultura, što se još više iskazuje u slobodnom vremenu i tokom druženja, na vjerskim obredima, u bavljenju sportom. Nakon izvjesnoga vremena to miješanje rezultira ženidbom i udajom te nastankom novih familija. Miješanjem domaćega i doseljenog stanovništva počinje se stvarati mentalitet ljudi ovdašnjeg podneblja svojstven Kaknju. Mogao bi se nazvati i rudarskim mentalitetom. U tim odnosima neka prezimena već na startu nestaju, s odlaskom iz naselja ili s izumiranjem porodice, a druga nova nastaju. Detaljnija istraživanja bi pokazala koja su se to pojavila prezimena i porodice početkom 20. stoljeća a kasnije ih nema. Sigurno je da danas u Kaknju nema porodica s prezimenom. Tješo, Ribičić, Razdrek, Ramšek, Aupić, Torbara, Braunštajn itd.

 Nasuprot njima, pojavilo se na stotine, pa možda i hiljadu novih porodica i prezimena koja su se već udomaćila te daju ton ovdašnjim zbivanjima.

 U istraživanju porijekla starih kakanjskih porodica nezaobilazna je veoma važna činjenica: promjena vlasti kroz stoljeća je na ovim prostorima proizvodila, nekad više nekad manje, migracije stanovništva, što je mijenjalo i njegovu strukturu.

 Nakon Berlinskog kongresa 1878. godine, kada Austro-Ugraska dobija pravo da okupira Bosnu i Hercegovinu i upravlja njome, ponovo dolazi do pokretanja stanovništva, sada u suprotnom smjeru, ali i zbog mijenjanja društvenih odnosa, provođenja agrarne reforme i dijeljenja zemlje bivšim kmetovima. Sa stvaranjem prve Jugoslavije 1918. godine ponovo se mijenjaju društveni odnosi, a s donošenjem zakona o agrarnoj reformi 1919. godine i vlasnici nad zemljom. Sa završetkom Drugoga svjetskog rata 1945. godine došlo je većinom do unutarnje  migracije, jer se stanovništvo sa sela doseljava u grad. Nažalost, bili smo nedavno svjedoci – nakon raspada Titove Jugoslavije – velike migracije stanovništva i unutar Bosne i Hercegovine nakon stvaranja nacionalnih enklava pod motom nacionalne homogenizacije, kao i iseljavanja u zapadne i prekookeanske zemlje, najviše u Sjedinjene Države i Kanadu, što je itekako izmijenilo nacionalnu strukturu stanovništva i vlasništvo nad imovinom.

 Današnja panorama grada

 U slučaju Kaknja činjenice ukazuju da u posljednjih dvadesetak godina odlaze porodice mladih ljudi, posebno srpske, hrvatske i slovenske nacionalnosti, a ostaju samo njihovi stariji članovi, nakon čije će smrti te familije i njihova prezimena nestati. S druge strane, bošnjačko stanovništvo je najviše sišlo sa sela u grad i njegovu okolinu, pa će popis stanovništva 2013. godine najbolje pokazati sliku izmijenjene nacionalne strukture u gradu i cijeloj općini.

Promjena strukture stanovništva i brisanje „leopardove kože“ nije samo obilježje Kaknja, već cijele BiH, pa i zapadnog Balkana.  

Additional information